Wśród psychopatów jest szczególnie wie­lu takich, którzy nie zdobyli żadnego za­wodu, nie mają kwalifikacji, nie pracują, bądź też pracę porzucają lub wielokrotnie zmieniają. Nie ma to uzasadnienia w ich niskim poziomie inteligencji, ponieważ rozkład inteligencji jest taki sam, jak w całej populacji i stykamy się z osobami z zabu­rzeniami osobowości zarówno wśród osób ograniczonych umysłowo lub ociężałych, jak i tych, które wykazują bardzo wysoką inteligencję.
Medycyna nie dysponuje żadnymi środ­kami, które mogłyby wyleczyć, czy też na dłuższy czas wpłynąć na ten rodzaj od­chyleń od normy. Można okresowo poda­wać środki uspokajające lub leki, które zmniejszają napięcie psychiczne, lęk czy agresywność. Lepsze wyniki jednak moż­na uzyskać przez długotrwałe oddziaływa­nie psychoterapeutyczne i dydaktyczne. Konsekwencja w działaniu, unikanie sytu­acji powodujących stany pobudzenia, pró­by rozwinięcia pozytywnych cech tych osób, właściwy system karania i nagradza­nia mogą w pewnym stopniu wpłynąć na sposób reagowania i zachowania takich ludzi. Nie należy jednak mieć złudzeń, że doprowadzi się w ten sposób do radykal­nej poprawy, zmiany postaw czy osobo­wości. Czasem w wieku 30—35 lat pewne, najbardziej dokuczliwe, cechy psychopa­tyczne zaczynają słabnąć. Niekiedy pod wpływem stałych porażek i konfliktów człowiek taki uczy się przynajmniej częś­ciowo ukrywać negatywne cechy osobo­wości.

Zdarzają się ludzie zamknięci w sobie, z bardzo trudnym kontaktem z innymi, podejrzliwi, nieufni, nastawieni lękowo. U niektórych pojawiają się natręctwa, skłonność do komplikowania każdej sytu­acji, niezdolność do podjęcia żadnej decy­zji. Ludzie ci łatwo ulegają sugestii innych. Wiele przypadków nadużywania alkoholu czy narkotyków wywodzi się właśnie z tej grupy. Podobnie słaby krytycyzm, egocen­tryzm, chęć użycia życia, chłód uczuciowy oraz wybuchowość powodują, że osoby z zaburzeniami osobowości szczególnie łatwo schodzą na drogę przestępstwa. Brak wytrwałości, łatwość wpadania w konflikty, zmienność emocjonalna mogą stać się przyczyną przerwania nauki, czy też porzucenia pracy.

Najczęściej jednak trudności adapta­cyjne ujawniają się w okresie doj­rzewania, kiedy to do normalnych trud­ności dołączają się: wybuchowość, aro­gancja, skrajny egoizm i bezwzględność, a nawet okrucieństwo. Często dochodzi do wagarów, ucieczek z domu, porzucenia nauki, czasem włóczęgostwa, popełniania kradzieży, a nawet rozbojów czy gwałtów. Zdarzają się nieadekwatne reakcje emo­cjonalne, agresja skierowana na siebie, innych ludzi, przedmioty. Nawet z błahych przyczyn człowiek taki wpada we wściek­łość, demoluje wszystko, czasem samo-uszkadza się, np. przecinając skórę na prze­gubach czy klatce piersiowej, lub też poły­kając przedmioty niejadalne. Niekiedy do­chodzi do prób samobójczych, najczęściej demonstracyjnych. Kiedy indziej występu­je skłonność do kłamstwa, często zupełnie nieuzasadnionego i bez żadnych korzyści, przedstawianie siebie w lepszym niż w rze­czywistości świetle. Czasem osoby takie snują całe historie niezgodne z prawdą i z biegiem czasu zdają się w nie wierzyć.

W psychiatrii mówimy o tych postaciach zaburzeń osobowości, które przynoszą ne­gatywne skutki. Istnieje jednak wiele osób obdarzonych cechami osobowości daleko odbiegającymi od przeciętnych, które są przyczyną, że ludzie ci osiągają wielkie sukcesy i są wybitnymi twórcami, naukow­cami lub działaczami społecznymi. Takie cechy, jak: upór i dążenie do osiągnięcia celu bez oglądania się na trudności, kon­sekwencja, odwaga, umiejętność podtrzy­mania swojego zdania wbrew wszystkim, nie są spotykane na co dzień. Mogą one przyczyniać się do tego, że osoba taka wpada w konflikty z otoczeniem i często jest odrzucana, lub nawet potępiana przez swoje środowisko. W efekcie okazuje się często, że potrafi ona jednak osiągnąć zamierzony cel, lub też, że to właśnie ona ma rację, a nie liczni przeciwnicy. Czasem jednak sukces jest osiągnięty po wieloletniej walce. Zdarza się również, że niektórzy psychopaci w sytuacjach szczególnych, np. wojny czy rewolucji, wyrastają na bohaterów i przywódców, natomiast nie umieją się dostosować do okresów stabili­zacji.

K. Schneider określa tę grupę osób jako „tych, którzy sami cierpią, i przez których cierpi ich otoczenie”. Jest w tym wiele prawdy. Najczęściej nazywamy ich psy­chopatami, a w przypadkach organiczne­go podłoża zaburzeń — charakteropatami. Tam, gdzie na pierwszy plan wysuwają się czynniki społeczne, mówimy o socjopatii. We współczesnych opracowaniach chęt­niej używa się pojęć: zaburzenia osobowo­ści lub nieprawidłowy rozwój osobowości. Istnieje bardzo wiele podziałów i opisów poszczególnych typów tych zaburzeń. W większości jednak występują takie ob­jawy, jak: chłód uczuciowy, niewspółmier­ne reakcje afektywne, brak stałości, wybuchowość, egoizm, nieliczenie się z potrze­bami innych osób, zaburzenia popędowości, najczęściej popędu seksualnego, skłonność do nadużywania alkoholu lub innych środków uzależniających.

Zaburzenia osobowości
W sytuacjach domowych, ale również w pracy, w szkole, w czasie odbywania służby wojskowej szczególnie uciążliwi są ci, którzy wykazują istotne odchylenia w zachowaniu się, w reakcjach na bodźce, które często są nieoczekiwane i niespo­dziewane. W krańcowych przypadkach stany te powodują bardzo głębokie kon­flikty rodzinne, rozpad małżeństwa, a nawet mogą prowadzić do pasożytniczego trybu życia i przestępczości. Nie ma powo­du, aby zastanawiać się w tym miejscu, jakie są przyczyny tych zaburzeń, czy noszą one charakter wrodzony, czy też są wyni­kiem organicznego uszkodzenia mózgu, lub też błędów wychowawczych i nie­właściwych warunków środowiskowych. Niezależnie od czynników etiologicznych, patologiczne układy rodzinne, niekorzyst­ne warunki wychowawcze, zła sytuacja materialna, nieprawidłowe wzory, zwłasz­cza wychodzące ze zdemoralizowanych środowisk, mogą wyzwolić lub utrwalić te zaburzenia.

Medyczne działania rehabilita­cyjne pełnią w tych przypadkach rolę ubo­czną, większe znaczenie ma szkoła, a naj­większe najbliższa rodzina i otoczenie. Zdarza się czasem, że rodzice po nieuda­nych próbach leczenia dziecka odrzucają je emocjonalnie, nie spełnia ono bowiem ich oczekiwań. Dziecko takie jest źle trak­towane przez opiekunów, bite, wyszydza­ne. Otoczenie dużo mniej interesuje się nim niż innymi dziećmi. Takie postępowa­nie niewątpliwie pogarsza zarówno jego poziom umysłowy, jak i pogłębia zaburze­nia psychiczne dziecka. Taka postawa jest naganna moralnie. W tych przypadkach należy zastanowić się, czy nie lepiej, aby dziecko znalazło się w zakładzie wycho­wawczym. Są to przypadki skrajne, ponie­waż zwykle nawet patologiczna rodzina bywa lepsza niż domy dziecka czy podob­ne instytucje.

Większość osób lżej upośledzonych moż­na nauczyć podstawowych prostych czyn­ności, nie tylko domowych, ale również zawodowych. Doświadczenie wykazuje, że wiele z nich kończy szkołę specjalną, a nawet zwykłą, zdobywa zawód, pracuje, zakłada rodzinę. Często mogą znaleźć wżyciu wiele satysfakcji. Największą prze­szkodą w jej uzyskaniu są nierzadko rodzi­ce. Wykazują oni aspiracje, które przekra­czają znacznie możliwości dzieci, wpro­wadzając je w ten sposób ustawicznie w stan nerwicowy lub depresyjny, bądź otaczają takie dziecko nadmierną opieką, która nie pozwala mu się rozwijać. Usuwa­ją również przed nim wszelkie przeszkody, nie pozwalając mu podjąć żadnej decyzji. Utrudniają mu kontakt z rówieśnikami, zwłaszcza przeciwnej płci, unieszczęśliwiając w ten sposób dziecko, do którego żywią przecież najżywsze uczucie. Należy pamiętać, że przy upośledzeniu umysłowym właściwa postawa rodziców, ich troska i działanie mają jeszcze większe znaczenie niż w innych zaburzeniach psy­chicznych.

W tych dzia­łaniach szczególną rolę odgrywają rodzice. Niekiedy można osiągnąć zdumiewające rezultaty. Na ogół przyjmuje się, że właś­ciwie prowadzona rehabilitacja może spo­wodować podwyższenie ilorazu inteligen­cji o ok. 10 punktów. Wyjątkowo, przy szczególnej trosce rodziców, w niektórych dziedzinach można uzyskać o wiele lepsze wyniki. Osoby upośledzone mają czasem bardzo dobrze rozwinięte niektóre funkcje psychiczne, np. pamięć. W każdym pod­ręczniku psychiatrii cytowane są przykłady osób, nawet o znacznym stopniu niedo­rozwoju umysłowego, które potrafią wy­konywać błyskawicznie i bezbłędnie bar­dzo skomplikowane działania matematy­czne, czy też po jednorazowym wysłucha­niu cytują całe strony tekstu. Jeśli właś­ciwie rozwija się te umiejętności, wykazu­jąc przy tym cierpliwość i takt, można taką osobę przysposobić do wykonywania róż­nych czynności, czasem nawet o dużym stopniu trudności.


Wielokrotnie są to naciągacze, którzy korzystają z naiwności ludzi, aby zdobyć pieniądze.
Jednakże, chociaż leczenie nie rokuje wię­kszych nadziei, nie należy z niego rezyg­nować. Niedorozwojom umysłowym czę­sto towarzyszą inne wady rozwojowe lub choroby, które mogą mieć wpływ na stan psychiczny dziecka, a nawet pozorować głębszy niedorozwój umysłowy niż wy­stępuje w rzeczywistości. Dotyczy to np. stanów niedosłuchu lub słabego wzroku. Może wystąpić również dysleksja. Pole­ga ona na trudnościach w czytaniu połą­czonych często z trudnościami w pisaniu. Słaby rozwój mowy może być spowodo­wany tymi defektami, a nie niedorozwo­jem. Podobnie słabszy rozwój fizyczny może być spowodowany jakimś uszkodze­niem narządów ruchu. Schorzenia serca lub płuc mogą wpływać wtórnie na wyniki w nauce.
Konieczne jest więc zawsze dokładne ba­danie lekarskie i psychologiczne, posta­wienie diagnozy oraz ustalenie planu tera­peutycznego. Oprócz niektórych leków ogólnie wzmacniających lub wpływają­cych na poszczególne funkcje psychiczne, podstawową rolę odgrywają metody wy­chowawcze i rehabilitacyjne.